Πανελλαδική Συσπείρωση για την ψυχιατρική μεταρρύθμιση

Ανακοίνωση της Πανελλαδικής Συσπείρωσης για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση

ΤΟ ΣΗΜΕΙΟ ΜΗΔΕΝ

ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗΣ

Το «σημείο μηδέν» της «ψυχιατρικής μεταρρύθμισης»: έτσι θα μπορούσε συνοπτικά να περιγραφεί η κατάσταση που ζούμε σήμερα στο χώρο της ψυχικής υγείας.

Έχοντας ως κύρια πηγή χρηματοδότησης των αλλαγών στο σύστημα της ψυχικής υγείας, εδώ και 25 χρόνια, τα συγχρηματοδοτούμενα, με την ΕΕ, προγράμματα, το ελληνικό κράτος (έχοντας περίπου εξισώσει την έννοια της «μεταρρύθμισης» με την «απορρόφηση των κονδυλίων») έφτασε στο σημείο ν΄ αγκομαχά, τα τελευταία τρία χρόνια, για να ολοκληρώσει την απορρόφηση του Γ΄ ΚΠΣ (που έληγε, κανονικά, το 2006), οδηγώντας, εν συνεχεία, την κατάσταση στο απόλυτο τέλμα, για να φτάσει και πάλι, για μιαν ακόμη φορά, στο μέσον των προβλεπόμενων προθεσμιών του ΕΣΠΑ (ή Δ’ΚΠΣ, 2007-13), προκειμένου ν΄ αρχίσει να σκέπτεται πώς θα διασώσει το σύστημα της ψυχικής υγείας από την πλήρη κατάρρευση, κάνοντας και πάλι ένα «νέο ξεκίνημα», με την αξιοποίηση, αυτή τη φορά, των κονδυλίων του ΕΣΠΑ (δηλαδή, όσα, πλέον, προλάβει από αυτό το θεωρούμενο ως τελευταίο «Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης»).

Να θυμίσουμε ότι μετά την έναρξη των κοινοτικών χρηματοδοτήσεων το 1984, ένα πρώτο «νέο ξεκίνημα» έγινε το 1989, όταν φτάσαμε στο σημείο να απειλεί η ΕΕ (!) ότι θα διέκοπτε την χρηματοδότηση αν δεν γινόταν κάτι για ν΄ αλλάξει η κατάσταση στη Λέρο. Μεσολάβησαν αρκετά «νέα ξεκινήματα», με κυριότερο αυτό του 1999-2000 με το «Ψυχαργώς», στη βάση του Γ’ ΚΠΣ (ύστερα από πέντε χρόνια που η κατάσταση παράπαιε μετά το τέλος του καν. 815/84). Ενα «νέο ξεκίνημα» υποτίθεται ότι θα έχουμε και τώρα. Αλλά, όπως και προηγούμενα, κάθε τέτοιο ξεκίνημα έχει μόνο να κάνει με την εξεύρεση κονδυλίων για να μην καταρρεύσει το υπάρχον και όχι με το ξεκίνημα μιας νέας, διαφορετικής και εναλλακτικής, πορείας και ανάπτυξης του συστήματος των υπηρεσιών ψυχικής υγείας.

Αυτή η έλλειψη σχεδίου, πολιτικής και στρατηγικής στη βάση μιας εναλλακτικής, χειραφετητικής κουλτούρας, οδήγησε το εγχείρημα της “ψυχιατρικής μεταρρύθμισης”, στην κυρίαρχη εκδοχή του, όπως, δηλαδή, προγραμματίστηκε από τις διαδοχικές κυβερνήσεις όλη αυτή την περίοδο και όπως θεωρητικά συνελήφθη και πρακτικά εφαρμόστηκε από την πλειονότητα της ψυχιατρικής κοινότητας, παρά τις διακηρύξεις (ενίοτε και τις προθέσεις), να καταλήξει στην αναγωγή του σε μιαν απλή αλλαγή της «βιτρίνας», αφήνοντας το σύστημα, στις βασικές του παραμέτρους, περίπου άθικτο : ο κεντρικός άξονας της ψυχιατρικής φροντίδας εξακολουθεί να παραμένει ο εγκλεισμός, με τις ακούσιες νοσηλείες (που εκτελούνται από την αστυνομία, με χειροπέδες κλπ) να αποτελούν την συντριπτική πλειονότητα των εισαγωγών στις μονάδες ψυχιατρικής νοσηλείας.

Η διαδικασία της ακούσιας νοσηλείας αποτελεί μια διαρκή και καθημερινή παραβίαση της νομοθεσίας (ν. 2071/92) και καταπάτηση δικαιωμάτων, με την αλληλέγγυα και σιωπηρή συνενοχή του ψυχιατρικού και του ποινικού/δικαστικού σώματος.

Μια διαρκή καταπάτηση δικαιωμάτων αποτελεί συχνά και η ψυχιατρική νοσηλεία καθεαυτή. Οι πρακτικές της ιδρυματικής βίας, μηχανικές καθηλώσεις, απομονώσεις, κλειδωμένες πόρτες (κοινά χαρακτηριστικά τόσο των τμημάτων εισαγωγών στα ψυχιατρείων, όσο και αυτών στα γενικά νοσοκομεία), οι θεραπείες με ψυχοφάρμακα ως μονόδρομος (υπό την ασφυκτική, σε πολλές περιπτώσεις, χειραγώγηση των φαρμακοβιομηχανιών), υπερκαθορίζουν, σε άλλοτε άλλο βαθμό, αυτό που αποκαλείται «θεραπεία».

Η «ψυχιατρική μεταρρύθμιση» αναπτύχθηκε μονομερώς στην κατεύθυνση της δημιουργίας εξωνοσοκομειακών στεγαστικών δομών, κυρίως, δηλαδή, ως μεταστέγαση των χρόνιων εγκλείστων των ασύλων, χωρίς το σύστημα, οι δομές του, η λειτουργία και η κουλτούρα του ν΄ αλλάζουν. Μια τέτοια κατεύθυνση δεν έθετε σε αμφισβήτηση της επικρατούσα ιδρυματική κουλτούρα της ψυχιατρικής κοινότητας, καθώς μπορούσε να διεξαχθεί στη βάση της επικρατούσας νοσοκομειοκεντρικής λογικής που διέπει το όλο σύστημα. Ως τέτοια, διευκόλυνε και την απορροφητικότητα, καθώς είναι ένα πράγμα να μεταφέρεις ασθενείς στην μια στεγαστική δομή μετά την άλλη (οι περισσότερες των οποίων διέφεραν στη λειτουργία τους από αυτή των ψυχιατρικών τμημάτων πρωτίστως λόγω του μικρότερου αριθμού των φιλοξενουμένων) και ένα άλλο πράγμα, τελείως διαφορετικό, να ιδρύεις και να θέτεις σε λειτουργία κοινοτικές υπηρεσίες (ΚΨΥ κλπ), που να δρουν τομεοποιημένα, να αναλαμβάνουν την ευθύνη για τα προβλήματα ψυχικής υγείας του πληθυσμού της δοσμένης περιοχής και να δρουν εναλλακτικά στον εγκλεισμό. Όπως, επίσης, είναι ένα πράγμα η διαιώνιση μιας ψυχιατρικής πρακτικής που επικεντρώνει στο αντικείμενο «νόσος» και ένα άλλο πράγμα, τελείως διαφορετικό, η προαγωγή της ανεξάρτητης παρουσίας των ίδιων των άμεσα ενδιαφερόμενων υποκειμένων με τη δημιουργία των προϋποθέσεων για την ανάδυση και την έκφραση του δικού τους λόγου απέναντι στο μονόλογο των ειδικών.

Αυτές οι κατευθύνσεις, οι λογικές και οι πρακτικές δεν έχουν να κάνουν απλώς, σε μια γραμμική σχέση, με τη διαθεσιμότητα των κονδυλίων, με τη χρηματοδότηση καθεαυτή, μολονότι η συνέχεια και η αύξηση της χρηματοδότησης είναι εκ των ουκ άνευ. Με τον ίδιο τρόπο, δεν έχουν να κάνουν, μ΄ ένα γραμμικό τρόπο, με την δραματική έλλειψη προσωπικού σε όλες τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας του δημοσίου, μολονότι η ποσοτική και ποιοτική επάρκεια προσωπικού όλων των κατηγοριών είναι εκ των ουκ άνευ για μια άλλη πολιτική ψυχικής υγείας.

Συνδέονται, πρωτίστως, με κυρίαρχες ψυχιατρικές πρακτικές και θεωρητικά σχήματα που λειτουργούν σε αντιστοιχία και σε συνέργια με τις ιδεολογίες του κοινωνικού αποκλεισμού, ακυρώνοντας, έμμεσα ή άμεσα, στο όνομα ψευδοεπιστημονικών κατασκευών, βασικά δικαιώματα, όπως αυτό της ελεύθερης έκφρασης, της πρόσβασης σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας, στα πλήρη ατομικά, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα κλπ.

Αυτές οι πρακτικές και αυτά τα θεωρητικά σχήματα προφανώς συνδέονται και αναπαράγονται μέσα από την εκπαίδευση των λειτουργών κάθε ειδικότητας (αυτή που παρέχεται από το πανεπιστήμιο, αλλά και από τους όποιους άλλους εντεταλμένους φορείς), η οποία, στο βαθμό που υπάρχει, χειραγωγείται από λογικές (και συμφέροντα) που αντιμετωπίζουν την αρρώστια ως πράγμα καθεαυτό (ανάλογα με το θεωρητικό πλαίσιο αναφοράς, βιο-λογικό, ψυχο-λογικό, ή άλλο), αποχωρισμένο από το όλο της ύπαρξης και το κοινωνικό σώμα. Η κυριαρχία της βιο-ψυχιατρικής τα τελευταία 20 χρόνια έχει προσδιορίσει και χειραγωγήσει και την εκπαίδευση των λειτουργών ψυχικής υγείας, πρωτίστως των ψυχιάτρων, κατασκευάζοντας (και διαιωνίζοντας) μιαν ορισμένη οπτική, μια κουλούρα (με τις αντίστοιχες δεξιότητες και πρακτικές) που εξακολουθεί «να βλέπει την αρρώστια και να χάνει τον άρρωστο άνθρωπο πίσω απ΄ αυτήν» και, επομένως, μονομερώς προσανατολισμένη στον κεντρικό ρόλο του ψυχοφάρμακου, γύρω από το οποίο, οι όποιες άλλες θεραπευτικές προσεγγίσεις, στο βαθμό που τους επιτρέπεται να υπάρχουν, δεν παίζουν παρά ένα περιθωριακό ρόλο.

Ετσι, η ψυχική οδύνη «διαβάζεται» ως απλό «βιολογικό γεγονός». Η αυξανόμενη ψυχιατρικοποίηση της καθημερινής ζωής και ο πολλαπλασιασμός των διαγνώσεων των ταξινομητικών συστημάτων έχουν οδηγήσει σε μια πτώχευση του νοήματος της ψυχικής οδύνης. Η «επικινδυνότητα», αρχέγονος μύθος της ψυχιατρικής, εξακολουθεί πάντα να συνυφαίνεται με (και να τροφοδοτείται από) την έννοια και την πραγματικότητα της διαφορετικότητας, η οποία αντιμετωπίζεται, πλέον, ως απειλή και όχι, όπως πράγματι είναι, μια πρόκληση για επικοινωνία, ανταλλαγή, ένταξη και ενσωμάτωση.

Για μιαν ακόμη φορά, ο ψυχικά πάσχων αντιμετωπίζεται ως κοινωνικό βάρος, για το οποίο το κράτος απεκδύεται από την όποια ευθύνη, προωθώντας, και εδώ, την εμπορευματοποίηση και την ιδιωτικοποίηση της ψυχικής υγείας (αυτό, εξάλλου, είναι και το νόημα της πληθώρας των ιδιωτικών «μη κερδοσκοπικών» εταιρειών που ανέλαβαν εργολαβικά την «αποασυλοποίηση» και εν συνεχεία αφέθηκαν να καταρρεύσουν).

Όσο περισσότερο η οικονομική κρίση οδηγεί σε περικοπές στην υγεία και στην ψυχική υγεία, όσο μειώνονται, μέχρις πλήρους μηδενισμού, οι ευκαιρίες κοινωνικής ένταξης, εργασίας και αξιοπρεπούς εισοδήματος για τους πάσχοντες από σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας και τις οικογένειές τους, όσο, δηλαδή, τα κοινωνικά περιθώρια για απάντηση στις ανάγκες των ανθρώπων στενεύουν απελπιστικά λόγω της επιβολής των όλων και πιο ασφυκτικών κανόνων μιας Κοινωνικής Τάξης που επιβάλει τη ύπαρξή της μόνο στη βάση της καταστολής και του πνιξίματος των αναγκών των πολλών, τόσο περισσότερο το σύστημα θα καταφεύγει σε πρακτικές και δομές ιδρυματικής βίας, αποκλεισμού και εγκλεισμού ομάδων, όπως οι ψυχικά πάσχοντες, που προσδιορίζονται και πάλι ως πλεονάζοντες και περιττοί.

Η τρέλα δεν απλώς μια αρρώστια. Είναι και μια άλλη ανάγνωση ενός κόσμου άρρωστου από την πολλή «κανονικότητα». Είναι μια συνθήκη οδύνης, αλλά και ένας εναλλακτικός λόγος, του οποίου το νόημα θα πρέπει ν΄ ακουστεί και να κατανοηθεί.

Οι προϋποθέσεις της θεραπείας είναι συνυφασμένες με το άνοιγμα κοινωνικών χώρων για το «διαφορετικό», για την τρέλα. Είναι συνυφασμένες με το δικαίωμα των ανθρώπων που σκέφτονται διαφορετικά να υπάρξουν μέσα σε μια κοινωνία που τους προσφέρει τους όρους για υλική αναπαραγωγή και για ελεύθερη έκφραση.

Το «σημείο μηδέν» της «ψυχιατρικής μεταρρύθμισης», δεν είναι ένα απλό μηδέν. Είναι το «μηδέν της μεταρρύθμισης», αλλά ταυτόχρονα, ως τέτοιο, πηγή δυνατοτήτων για ένα κοινωνικό κίνημα για την ψυχική υγεία, ένα κίνημα των χρηστών που παλεύουν για αυτοπροσδιορισμό και δικαιώματα, των οικογενειών που μάχονται (ή κουράστηκαν πια να μάχονται) αβοήθητες, των επαγγελματιών που ασφυκτιούν μέσα σ΄ αυτή την αποπνικτική κατάσταση και δεν θέλουν, πλέον, αντί για θεραπευτές να είναι εντεταλμένοι για τον κοινωνικό έλεγχο και τη δημόσια τάξη όλων των κοινωνικών υποκειμένων που αισθάνονται ότι ο ψυχικός πόνος είναι υπόθεση όλης της κοινωνίας, ένα ζήτημα στο οποίο όλοι συμμετέχουμε και που μας αφορά όλους.

Το ερώτημα το οποίο συνοψίζει όλα τα στοιχεία της βαθύτατης κρίσης στην οποία βρισκόμαστε και το οποίο πρέπει στα σοβαρά να σκεφτούμε και πρακτικά ν΄ αντιμετωπίσουμε, είναι το εξής : για πόσο καιρό η Ψυχιατρική θα συνεχίσει, ως εντολοδόχος της δοσμένης κοινωνικής οργάνωσης, να διαπράττει αυτό που ο Φράνκο Μπαζάλια, κατ΄ αναλογία των «εγκλημάτων πολέμου», είχε χαρακτηρίσει ως «εγκλήματα σε καιρό ειρήνης»;

Η Πανελλαδική Συσπείρωση για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση καλεί όλους, μέσα και έξω από τις υπηρεσίες, να ανοίξουν αυτούς τους προβληματισμούς, ν΄ αμφισβητήσουν έμπρακτα την ιδρυματική βία, να συμμετάσχουν σ΄ ένα κύκλο συζητήσεων και ενεργειών που θα διευρύνουν το φάσμα των δυνατοτήτων για ένα πλατύ κίνημα, υποκείμενο ριζικών αλλαγών στο χώρο της ψυχικής υγείας.

30/1/2010

Πανελλαδική Συσπείρωση

για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση

Αναδημοσίευση από περιοδικό "ΕΨΙΛΟΝ" της Ελευθεροτυπίας

17/01/2010

Ρεπορτάζ : /ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ

Ιστορίες (και καθημερινής) τρέλας

«...μετεβλήθη εντός μου ο ρυθμός του κόσμου»

ΚΕΙΜΕΝΟ | ΝΤΙΝΑ ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΥ ( This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it ) ΦΩΤΟΓΡΑΦΗΣΗ | ΕΚΤΟΡΑΣ ΔΗΜΗΣΙΑΝΟΣ ( This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it )

Σ' αυτήν τη χώρα, που είναι απέραντο φρενοκομείο, η ιστορία της αντιμετώπισης της τρέλας έχει περάσει από 40 κύματα. Η εξευτελιστική ιστορία της Λέρου, πριν από 25 χρόνια, έδωσε το έναυσμα για ψυχιατρική μεταρρύθμιση. Η οποία ξεκίνησε με τις καλύτερες προθέσεις εκ μέρους ψυχιάτρων και ασθενών, αλλά στο δρόμο σκάλωσε στην αδιαφορία, την αναλγησία, την υποκρισία, τις εργολαβίες και την υποχρηματοδότη- ση, αφήνοντας χιλιάδες εύθραυστες ψυχές κυριολεκτικά στο δρόμο.

Ο Γιάννης, που ζωγράφισε το εξώφυλλό μας, έχει ζωγραφίσει τα περισσότερα έργα που διακοσμούν το χώρο του Κέντρου Ψυχικής Υγείας των Αγίων Αναργύρων

Η μέρα που τρελάθηκε ο αδελφός μου δεν ήταν μία μέρα. Ηταν πολλές, που έχανε το μυαλό του ήσυχα κι αθόρυβα, ανεπαίσθητα. Και κανείς μας δεν το καταλάβαινε, γιατί δεν μας εξήγησε κανείς πώς αυτό συμβαίνει. Υπήρχε ο αγροτικός γιατρός του χωριού, βεβαίως, που έλεγε πως έχουν πειραχτεί τα νεύρα του, και μετά ο ιδιώτης ψυχίατρος στην πρωτεύουσα του νομού, που έλεγε πως θα χρειαστεί χρόνια ψυχοθεραπεία. Και υπήρχε η ντροπή, ο τρόμος, η ανάγκη να παραστήσουμε όλοι οι υπόλοιποι πως τίποτα δεν συμβαίνει. Μέχρι που έδειρε τη μάνα μας και όρμηξε στον πατέρα με μια καρέκλα. Πρέπει να σου διηγηθώ εκείνη τη μέρα, για να καταλάβεις τι είναι και αν πραγματικά κάποτε έγινε ψυχιατρική μεταρρύθμιση σ' αυτήν τη χώρα».

Ο Παύλος είναι 40 χρονών κι ο αδελφός του τα τελευταία 10 χρόνια παθαίνει ψυχωσικά επεισόδια. Είναι από τους πρώτους ανθρώπους που συναντώ, στην προσπάθειά μου να ξεμπερδέψω αυτό το κουβάρι που έχει τρέλα και οδύνη, περιθώριο κι ελπίδα, καταστολή και χειραφέτηση. Ολα αυτά που κλείνουν εντός τους δυο μικρές και τόσο βαριές λέξεις: «ψυχιατρική μεταρρύθμιση».

«Οι γονείς μου είναι αγρότες κι εγώ σπούδασα μηχανικός υπολογιστών. Ο Γιάννης ήταν περίεργος, κολλημένος με τη θρησκεία, εσωστρεφής κι εξαιρετικά επικριτικός με τους γύρω του. Αν κάποιος μας είχε μιλήσει εγκαίρως, αν μας είχε διδάξει να αναγνωρίζουμε τα σημάδια, δεν θα φτάναμε ποτέ σ' εκείνη τη μέρα». Εκείνη τη μέρα ο αδελφός του (που κάποιος ιδιώτης γιατρός δεν είχε κάνει σωστή διάγνωση, δεν του έδινε τα σωστά φάρμακα και, φυσικά, τον έβλεπε μόνο μια φορά στο δίμηνο) σάλταρε εντελώς. Τότε, λοιπόν, τηλεφώνησαν στο ψυχιατρείο του νομού.

«Ηρθαν οι μπάτσοι και του φόρεσαν χειροπέδες. Τον έκλεισαν στο κρατητήριο για τρία 24ωρα, μέχρι να μπορέσουν να τον πάνε στο νοσοκομείο. Από τότε η ζωή μας είναι αυτό ακριβώς: εξάρσεις και υφέσεις της αρρώστιας του Γιάννη, νοσηλείες και αναγκαστικές εισαγωγές. Μετά τον μπουκώνουν τα φάρμακά του και μας τον στέλνουν πάλι πίσω, σπίτι. Καμία μέριμνα, καμία φροντίδα, καμία υποστήριξη. Ποια μεταρρύθμιση; Απλώς έκλεισαν ορισμένα ψυχιατρεία. Αλλαξε η νοοτροπία μας; Αλλαξε η κουλτούρα μας; Αλλαξε ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε ως κοινωνία την ψυχική νόσο; Το 60% των ψυχιατρικών εισαγωγών στη χώρα μας γίνεται με εισαγγελική εντολή, όταν στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες το αντίστοιχο ποσοστό είναι 5% έως 8%. Οι ασθενείς μεταφέρονται με περιπολικά και όχι -όπως προβλέπεται- από το ΕΚΑΒ».

Παραπάνω από 20 χρόνια πέρασαν από τότε που οι εικόνες των «γυμνών», όπως αποκαλούσαν γιατροί και νοσηλευτές τους «ανίατους» της Λέρου, έκαναν το γύρο του κόσμου και ανάγκασαν την Ελλάδα να δει κατά πρόσωπο το πώς αντιμετωπίζει την ψυχική ασθένεια. Από τότε η χώρα «μεταρρυθμίζει» αδιαλείπτως το χώρο της ψυχικής υγείας, με σωρεία προγραμμάτων αποασυλοποίησης των ασθενών και έναν πακτωλό ευρωπαϊκών κονδυλίων. Από τη δεκαετία του '90, με το πρόγραμμα «Ψυχαργώς», η ελληνική πολιτεία διακήρυξε ότι θα κλείσει σταδιακά όλα τα ψυχιατρεία και θα εγκαταστήσει τη δημόσια ψυχιατρική μέσα στον κοινωνικό ιστό με κέντρα ψυχικής υγείας, εξωτερικά ιατρεία, κέντρα ημερήσιας φροντίδας. Ολα έδειχναν να πηγαίνουν κατ' ευχήν και, όντως, 3.000 από τους συνολικά 5.000 ξεχασμένους ασθενείς των ψυχιατρείων άρχισαν να επανεντάσσονται στον κοινωνικό ιστό.

«Από την κόλαση στον παράδεισο», «Ελπίδα στο σκοτάδι», «Καινούργια ζωή» ήταν μερικοί από τους τίτλους των εφημερίδων, συνοδευόμενοι απαραιτήτως από συγκινητικές προσωπικές ιστορίες, μέχρι που η ιστορία στράβωσε. Από το 2005 τα προγράμματα άρχισαν να υποχρηματοδοτούνται σε βαθμό ασφυκτικό: απλήρωτοι επί μήνες εργαζόμενοι, ξενώνες υπό κατάρρευση και δεκάδες ασθενείς να διατρέχουν τον κίνδυνο να μείνουν στο δρόμο ή να ξαναπάρουν το δρόμο για τα ψυχιατρεία. Και καταγγελίες για δεμένους και κακοποιημένους ασθενείς, οικονομικά σκάνδαλα και ιδιώτες εργολάβους (και) στο χώρο της ψυχικής υγείας.

Είναι ένα γλυκό χειμωνιάτικο απόγευμα όταν περνάω την είσοδο του ψυχιατρικού νοσοκομείου στο Δαφνί - αυτήν που γιατροί και ασθενείς χαρακτηρίζουν «κόκκινη γραμμή», που χωρίζει τους «απ' έξω» από τους «από μέσα». Το ψυχικό νόσημα στην Ελλάδα φέρει ακόμα το στίγμα του επονείδιστου, κι αυτό το βιώνουν καθημερινά ασθενείς και εργαζόμενοι εδώ. Στο μικρό γυμνό γραφείο του, δίπλα από την αίθουσα όπου μια φορά την εβδομάδα ασθενείς, γιατροί και προσωπικό κάνουν τη συνέλευσή τους και συναποφασίζουν για τη συμβίωσή τους, συναντώ το διευθυντή της 9ης κλινικής.

Γι' αυτήν ακριβώς τη συνέλευση -και επειδή αυτή η κλινική δεν έχει ούτε κλειδωμένη πόρτα, ούτε κάγκελα στα παράθυρα, ούτε δεμένους ασθενείς- επέλεξα να συναντήσω τον Θοδωρή Μεγαλοοικονόμου. «Αν ήθελε κανείς να περιγράψει την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει το σύστημα των υπηρεσιών ψυχικής υγείας στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, ο όρος ή η εικόνα που έρχεται στο μυαλό είναι αυτή του "κραχ". Παρ' όλα τα καλά παραδείγματα, όπως των Χανίων, η ψυχιατρική μεταρρύθμιση είναι μια χαμένη υπόθεση για την Ελλάδα» θα μας πει ο ψυχίατρος.

Η Νικολέτα Κυράνα είναι μια νέα κοινωνιολόγος, που εδώ και εφτά χρόνια εργάζεται σε αυτό που η ίδια αποκαλεί «χώρο του κοινωνικού αποκλεισμού». Από το 2006 είναι η πρόεδρος του Σωματείου Εργαζομένων στις Κοινωνικές Υπηρεσίες Ιδιωτικών Φορέων. «Δεν είναι απλώς μια χαμένη υπόθεση, είναι μια υποδειγματική ιστορία της ελληνικής ιδιαιτερότητας, της βαλκάνιας λογικής μας, και ένα σκάνδαλο πρώτης γραμμής. Σε όλες τις άλλες χώρες της δυτικής Ευρώπης όπου έχουν κλείσει τα άσυλα από το '50 και το '60, η ψυχιατρική μεταρρύθμιση επήλθε γιατί οι ίδιες οι κοινωνίες αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν την τρέλα διαφορετικά. Εδώ, κατά κάποιον τρόπο, μας επιβλήθηκε όταν αποκαλύφθηκε η αθλιότητα της Λέρου. Και, όπως κάνουμε συνήθως, κοιτάξαμε να ξεπλύνουμε την ντροπή, να γίνουμε τα καλά παιδιά της Ευρώπης, αλλάζοντας την επιφάνεια των πραγμάτων. Και, όπως επίσης κάνουμε συνήθως, κάποιοι έγιναν πάμπλουτοι από αυτήν την ιστορία».

Στο πρώτο μας ραντεβού είμαι πολύ μπερδεμένη ήδη από την ονομασία του σωματείου της Νικολέτας. Πώς μπορεί μια κοινωνική υπηρεσία να ανήκει σε ιδιωτικό φορέα; Και πώς γίνεται να έχουν μπει εργολάβοι και στο χώρο της υγείας; «Εδώ και 25 χρόνια η "ψυχιατρική μεταρρύθμιση" ταυτίστηκε με τα συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα της Ε.Ε.» μου εξηγεί η Νικολέτα. «Δεν υπήρξε καμία άλλη χρηματοδότηση της ψυχικής υγείας από καθαρά ελληνικούς πόρους. Το 10ετές πρόγραμμα "Ψυχαργώς", που ξεκίνησε το 1997, προέβλεπε την κατάργηση όλων των ψυχιατρείων - των τεσσάρων μικρότερων μέχρι το 2006 και των τεσσάρων μεγαλύτερων (συμπεριλαμβανομένης και της Λέρου) μέχρι το 2015. Ενα μέρος της μετεγκατάστασης των χρονίων εγκλείστων στα δημόσια ψυχιατρεία (το 30% του "έργου") ανατέθηκε σε ιδιωτικές μη κερδοσκοπικές εταιρείες».

Στεγαστικές δομές, οικοτροφεία, ξενώνες και διαμερίσματα αρχίζουν να λειτουργούν στις γειτονιές της χώρας, υποδεχόμενα τους ξεχασμένους, χρόνια έγκλειστους ασθενείς των μεγάλων ψυχιατρείων. Για εκατοντάδες νεαρούς επιστήμονες, αλλά και για μεγαλύτερους, που είχαν ζήσει από κοντά την αθλιότητα των ασύλων, ήταν ένας κανούργιος γενναίος κόσμος που ευαγγελιζόταν μια σαρωτική κοινωνική αλλαγή. Από τότε μέχρι σήμερα έκλεισαν 4 ψυχιατρεία, δημιουργήθηκαν ψυχιατρικές κλινικές στα Γενικά Νοσοκομεία και ο αριθμός των έγκλειστων ασθενών μειώθηκε κατά 50%. Σταδιακά, σε όλη τη χώρα αναπτύχθηκαν 400 προστατευόμενα διαμερίσματα, ξενώνες, οικοτροφεία και κέντρα ημέρας από τον δημόσιο τομέα και από μη κυβερνητικούς φορείς.

«Οι ιδιωτικές εταιρείες ξεκίνησαν με τις καλύτερες προϋποθέσεις: προσωπικό όλων των ειδικοτήτων (νοσηλευτές, ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουργοί, εργοθεραπευτές κ.ά.), οι ασθενείς από την απάνθρωπη κατάσταση των μεγάλων ψυχιατρείων βρέθηκαν στο κέντρο της προσοχής, αναγνωρίζονταν ως άτομα και είχαν προσωπικό πλάνο θεραπείας. Εβγαιναν στην κοινότητα, συμμετείχαν σε δράσεις κοινωνικοποίησης» συμπληρώνει η Νικολέτα. Πώς φτάσαμε, όμως, από αυτό το ειδυλλιακό τοπίο σε μια ζοφερή κατάσταση, με απλήρωτους επί μήνες εργαζομένους, με μαζικές απολύσεις προσωπικού, με καταγγελίες για κακοποίηση ασθενών και κατασπατάληση δημόσιου χρήματος σε ιδιωτικές δομές; Και πώς οι δημόσιες δομές βρέθηκαν ανήμπορες να πληρώσουν ακόμα και τα ενοίκια για τους ξενώνες ή τα φάρμακα; Πώς γέ- μισαν ξανά ράντζα οι δημόσιες ψυχιατρικές κλινικές και γιατί ξεφυτρώνουν συνεχώς σαν τα μανιτάρια δεκάδες ιδιωτικές;

Ο Νικηφόρος είναι ακτιβιστής των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών. «Δεν μου αρέσει αυτή η ορολογία. Θα προτιμούσα τον όρο χρήστης των υπηρεσιών ψυχικής υγείας ή επιζήσας της ψυχιατρικής». Ολοι οι άνθρωποι που συνάντησα στο ρεπορτάζ επέμεναν πως η ιστορία θα ήταν λειψή αν δεν μιλούσε ο Νικηφόρος. Κατά τη λαϊκή έκφραση, ο Νικηφόρος είναι σχιζοφρενής. Για εκατοντάδες ασθενείς και για τις οικογένειές τους, αλλά και για πολλούς ψυχιάτρους, ο Νικηφόρος προσωποποιεί την ελπίδα.

«Μπήκα για πρώτη φορά αναγκαστικά στο ψυχιατρείο στα 30 μου και τώρα κοντεύω τα 60. Ο πρώτος μου εγκλεισμός ήταν αναγκαστικός, όλοι οι άλλοι εκούσιοι. Δεν είμαι κάτι ξεχωριστό, ούτε θα ήθελα να με παρουσιάσεις ως τέτοιον. Είμαι ένας άνθρωπος, όμως, που αποφάσισε συνειδητά να μελετήσει την αρρώστια του, να μάθει να ζει μ' αυτήν και να διευρύνει την προσωπικότητά του. Η σχιζοφρένεια είναι ένα στοιχείο της προσωπικότητάς μου, δεν είμαι εγώ ολόκληρος. Είμαι άνθρωπος, έχω δικαιώματα και τα διεκδι- κώ, έχω λόγο και για τον εγκλεισμό μου, και για τα φάρμακά μου, και για τη θεραπεία μου. Αυτή είναι μια θεμελιώδης αρχή και πάνω σ' αυτήν όφειλε να στηριχτεί η ψυχιατρική μεταρρύθμιση. Ομως, η όλη ιστορία χάθηκε από την ελληνική λαμογιά. Την ημέρα που παίρνεις τη διάγνωση, σταματάει το βιογραφικό σου. Ολη η ζωή σου αναφέρεται στο πριν και το μετά τη διάγνωση. Υποτίθεται πως ο στόχος της μεταρρύθμισης ήταν να κλείσουν τα ψυχιατρεία και η τρέλα -απ' το περιθώριο της κοινωνίας, από μια προβληματική κατάσταση που την κλείνουμε σ' ένα ίδρυμα και απλώς δεν τη βλέπουμε- να γίνει ένα βίωμα που θα εκφραστεί και θα συζητηθεί εντός κοινωνίας. Αυτό ήταν το νόημα των ξενώνων και των ανοιχτών δομών. Τελικά, με τον τρόπο που έγινε εδώ, το κράτος πρώτα εκχώρησε τις αρμοδιότητές του σε ιδιώτες και τώρα βρίσκεται όμηρός τους».

Ολην αυτή την περίοδο μέχρι το 2000, τα περισσότερα από τα μεταρρυθμιστικά προγράμματα σταματούσαν τη λειτουργία τους όταν τελείωνε η κοινοτική χρηματοδότηση. «Η συγχρηματοδότηση για κάθε δράση διαρκεί για 12 ώς 18 μήνες, μετά τους οποίους έπρεπε να αναλάβει ο ελληνικός κρα- τικός προϋπολογισμός· όμως, το ελληνικό κράτος δεν αναλάμβανε καμία ευθύνη για τη συνέχιση της χρηματοδότησής τους και την παγίωσή τους» εξηγεί ο κ. Μεγαλοοικονόμου. «Το κράτος άλλοτε άφηνε να καταρρεύσουν οι δομές, άλλοτε τις άφηνε να φυτοζωούν και άλλοτε έψαχνε νέα κοινοτική χρηματοδότηση για να κρατήσει στη ζωή όσες από τις νεοδημιουργούμενες υπηρεσίες δεν μπορούσε -χωρίς σοβαρό τίμημα- να αφήσει να καταρρεύσουν. Ομως, από το "Ψυχαργώς" και μετά, αναφερόμαστε σε ένα μεγάλης έκτασης πρόγραμμα μετεγκατάστασης 3.000 ανθρώπων, από το σύνολο των 5.000 που ήταν έγκλειστοι στα δημόσια ψυχιατρεία, σε περίπου 400 στεγαστικές δομές στην κοινότητα, ξενώνες, οικοτροφεία και προστατευόμενα διαμερίσματα. Μην αναλαμβάνοντας τη χρηματοδότηση ή μειώνοντάς τη στο ελάχιστο, το κράτος τινάζει στον αέρα ολόκληρη την επιχείρηση, την οποία έστησε την προηγούμενη περίοδο».

Μια επιχείρηση μεγαλόπνοη, μεγαλόστομη και αρκούντως αποδοτική - αν όχι για τους ασθενείς, σίγουρα για αρκετούς ιδιώτες, που εν μιά νυκτί και εκ του μηδενός ανακάλυψαν ένα εξαιρετικό όχημα για την απορρόφηση κοινοτικών κονδυλίων. «Γιατροί όλων των ειδικοτήτων, ψυχίατροι, δικηγόροι, τηλεοπτικοί παραγωγοί, άλλοι επί ΠΑΣΟΚ και άλλοι επί Ν.Δ., έγιναν ιδιοκτήτες μικρών ψυχιατρικών μονάδων με παραρτήματα ανά την Ελλάδα, λες και είναι αλυσίδα σούπερ μάρκετ!» λέει η πρόεδρος των εργαζομένων Νικολέτα Κυράνα. «Οι εταιρείες και οι εταιρειάρχες "διάλεγαν" τους ανθρώπους από τα ψυχιατρεία, όπως τα αγαθά τους από το μανάβη! Φυσικά, έπαιρναν τους πιο λειτουργικούς, τους πιο εύκολους ασθενείς».

Θα ήταν άλλη μια ιστορία για το φαινόμενο των εργολαβιών κι ετούτη εδώ, με το κράτος να πληρώνει τους εργολάβους και οι εργαζόμενοι να εργάζονται σε καθεστώς επισφάλειας, να μένουν απλήρωτοι για μήνες ή να υφίστανται μόνο στις λίστες μισθοδοσίας («κλωνοποιημένους» τους αποκαλούν οι εργατολόγοι). Ομως, η μαύρη ιστορία της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης πάει ακόμα πιο βαθιά, όπως καταγγέλλει η πρόεδρος των εργαζομένων: «Αυτήν τη στιγμή υπάρχουν 67 ιδιωτικές εταιρείες που απασχολούν 2.657 εργαζομένους και οι καθυστερήσεις των μισθών τους είναι πολύμηνες. Και την ίδια ώρα... σολομοί στις αποδείξεις των προμηθευτών - αλλά όχι στην παράδοση. Τιμολόγια για βάψιμο κτηρίων που δεν βάφτηκαν ποτέ. Τηλεοράσεις plasma, που υπάρχουν μόνο στα χαρτιά.

»Το καλοκαίρι η προηγούμενη ηγεσία του υπουργείου αφαίρεσε την άδεια λειτουργίας μιας εταιρείας, στην οποία υπάρχει μια "τρύπα" 600.000 ευρώ για το έτος 2008, τα οποία το υπουργείο ισχυρίζεται ότι έχει αποδώσει. Η νέα ηγεσία του υπουργείου δήλωσε ότι δεν οφείλει τίποτα στον ιδιοκτήτη της εταιρείας και άρα οι εργαζόμενοι, στους οποίους οφείλει τους μισθούς 3 μηνών, θα πρέπει να καταφύγουν στα δικαστήρια κατά του "επιχειρηματία"! Το κράτος έδωσε τους μισθούς στον εργολάβο και τώρα οι εργαζόμενοι ας πάνε στα δικαστήρια να τα διεκδικήσουν!»

Και οι ασθενείς; Δυστυχώς, πολλοί ψυχίατροι μιλούν για μετεγκατάσταση και όχι για αποϊδρυματοποίηση. Ο κ. Μεγαλοοικονόμου εξηγεί: «Η αποϊδρυματοποίηση έχει την έννοια του μετασχηματισμού των σχέσεων εξουσίας, την ανάδυση των νέων υποκειμένων, τη δημιουργία υπηρεσιών και πρακτικών ριζικά εναλλακτικών στον εγκλεισμό. Απλώς, οι έγκλειστοι μεταφέρθηκαν από τις πτέρυγες χρόνιας παραμονής των ψυχιατρείων σε στεγαστικές μονάδες του Δημοσίου ή ιδιωτικών μη κερδοσκοπικών εταιρειών, όπου αλλού η ζωή τους βελτιώθηκε σημαντικά και αλλού (το συνηθέστερο) βρέθη- καν σε συνθήκες κοινωνικού περιθωρίου, παρόμοιες με τα ψυχιατρεία».

Καταγγελίες για ιδρυματική βία, μηχανικές καθηλώσεις, απομονώσεις, κλειδωμένες πόρτες, επιτήρηση από κάμερες, θεραπείες με ψυχοφάρμακα (συχνά υπό την ασφυκτι- κή χειραγώγηση των φαρμακοβιομηχανιών): φαίνεται λες και κανένα βήμα δεν διανύθηκε, κανένα στοίχημα δεν κερδήθηκε ουσιαστικά μέσα σε τόσα χρόνια. Φαίνεται σαν όλη η ελληνική στρατηγική για την ψυχική υγεία να συνοψίζεται στη φράση «κρύψτε, χαπακώστε, τελειώσατε!».

Ο κοινωνικός λειτουργός (και ένας από τους υπεύθυνους του προγράμματος αποασυλοποίησης του ΠΙΚΠΑ της Λέρου) Χάρης Ασημόπουλος πρόσφατα δημοσίευσε μια συγκλονιστική έρευνα υπό τον τίτλο «Η καθημερινή ζωή στο ψυχιατρείο». Ψήγματα από αυτήν τη ζοφερή πραγματικότητα που φωτίζει στο βιβλίο του μας μεταφέρει εδώ: «Η κουλτούρα των φαρμάκων είναι κυρίαρχη στα ψυχιατρεία και μέχρι πρόσφατα αποτελούσε τη μοναδική "θεραπευτική" προσέγγιση. Επιβαλλόταν από τον εναγκαλισμό της βιολογικής ψυχιατρικής και των φαρμακευτικών εταιρειών και την απουσία θεσμικού πλαισίου και ελεγκτικών μηχανισμών. Κάθε κλειστό ίδρυμα, όπως είναι το ψυχιατρείο, λειτουργεί σαν μια μικρή, απομονωμένη, αυταρχική κοινωνία. Επικρατούν συνθήκες κοινωνικής αποστέρησης και αποκλεισμού, κλειστές πόρτες, φτωχό περιβάλλον, ελλείψεις βασικών αγαθών, ανικανοποίητες βασικές ανθρώπινες ανάγκες και πλήρης εξάρτηση. Οι ασθενείς δεν αντιμετωπίζονται ως άνθρωποι με προσωπική ιστορία και εξατο- μικευμένες ανάγκες, αλλά αδιαφοροποίητα ως μάζα. Το προσωπικό πρώτης γραμμής αναπτύσσει στάσεις αυταρχικές, εξουσιαστικές και τιμωρητικές προς τους ψυχικά ασθενείς. Δημιουργείται έτσι μια ατμόσφαιρα που αναιρεί τις ηθικές αναστολές και λειτουργεί ως ενεργοποιός μηχανισμός της βίας, που εκδηλώνεται ως κατάχρηση εξουσίας, κακομεταχείριση, εκμετάλλευση, παραμέληση και κακοποίηση».

Τι μέριμνα λαμβάνει το υπουργείο Υγείας; Οι εποπτικοί μηχανισμοί της Πολιτείας; Η Νικολέτα είναι κατηγορηματική: «Στη δυτική Ευρώπη υπάρχει θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας και ελεγκτικοί μηχανισμοί που παρακολουθούν την πορεία των αντίστοιχων οργανισμών. Επιστήμονες, πολιτικοί και ιδιώτες ελέγχουν τη χρηματοδότηση και το παραγόμενο αποτέλεσμα. Εδώ το υπουργείο είναι θεατής της ασυδοσίας. Ούτε, ώς σήμερα, υπάρχουν ουσιαστικοί και συνεχείς μηχανισμοί που να παρακολουθούν τις εταιρείες αυτές και να ελέγχουν πού πάνε τα χρήματα, πόσοι εργάζονται εκεί, ποιο θεραπευτικό πλάνο ακολουθούν, με ποια αποτελέσματα». Με προσωπικό κάτω από το όριο ασφαλείας και ούτε καν εξειδικευμένο (στους ιδιωτικούς φορείς) και με εργαζόμενους εξουθενωμένους (στους δημόσιους), με τους ασθενείς αφημένους στη μοίρα τους, δεν είναι ν' απορεί κανείς που πολλοί από τους συνομιλητές μας χρησιμοποίησαν την έκφραση «φιάσκο».

«Για μία ακόμη φορά αντιμετωπίζουν τους ασθενείς κι εμάς, που τους φροντίζουμε, σαν κοινωνικό βάρος» λέει ο Παύλος. «Δεν τους δίνουν ευκαιρίες για κοινωνική ένταξη, εργασία και αξιοπρεπές εισόδημα και η Πολιτεία αποποιείται την όποια ευθύνη, απόλυτα ευθυγραμμισμένη στη λογική της συρρίκνωσης του κοινωνικού κράτους. Εγώ φροντίζω τον αδελφό μου που παίρνει μόνο ένα μικρό επίδομα. Πληρώνω ιδιώτη ψυχίατρο, αφού το νοσοκομείο μετά την κάθε νοσηλεία του τον αφήνει στην τύχη του με τα χάπια του. Δεν έχω πια προσωπική ζωή, όλη μου η ζωή είναι αφιερωμένη στον Γιάννη».

Γιατί, ενώ άλλες χώρες φαίνεται να έχουν κερδίσει το στοίχημα της αποασυλοποίησης, στην Ελλάδα έχουμε μείνει πίσω; Φταίει μόνον ο βαλκάνιος τρόπος μας, όπως υποστηρίζει η Νικολέτα; Φταίει μόνο η λαμογιά μας, όπως λέει ο Νικηφόρος; Φταίει μόνο η νεοφιλελεύθερη πολιτική, όπως ισχυρίζεται ο Παύλος; Ο κ. Ασημόπουλος αναδεικνύει και μιαν άλλη, βαθύτερη ερμηνεία: «Στο πλαίσιο της παραδοσιακής ελληνικής αντίληψης, το άτομο με ψυχική ασθένεια θεωρείται μίασμα για τη γενεαλογική συνέχεια μιας οικογένειας. Ετσι, τα υπόλοιπα μέλη, των οποίων ο εαυτός στο ελληνικό πολιτισμικό πλαίσιο ετεροπροσδιορίζεται από την οικογενειακή καταγωγή, για λόγους αυτοπροστασίας και συνέχειας της οικογένειας, τείνουν προς την απομάκρυνση και τον ιδρυματικό αποκλεισμό των συγγενών τους. Εξαιτίας της άγνοιας και των προκαταλήψεων, παραμένει ακόμα ισχυρός ο φόβος της ψυχικής ασθένειας. Είναι φόβος για την απώλεια της λογικής, που για τη σημερινή κοινωνία ισοδυναμεί με κοινωνικό θάνατο».

Στο ίδιο επιμένει και ο κ. Μεγαλοοικονόμου: «Η ψυχική οδύνη ερμηνεύεται ως απλό "βιολογικό γεγονός", πράγμα που οδηγεί σε πτώχευση του νοήματός της. Ο προπατορικός μύθος της επικινδυνότητας των ασθενών αγκυροβολεί και πάλι στην έννοια και στην πραγματικότητα της διαφορετικότητας. Οι προϋποθέσεις της θεραπείας είναι συνυφασμένες με το δικαίωμα των ανθρώπων που σκέφτονται διαφορετικά να υπάρξουν μέσα στην κοινωνία. Η Λέρος έδειξε ακριβώς ότι το "ανίατο" είναι μια κατασκευή της ψυχιατρικής, των ψευδοεπιστημονικών της σχημάτων και των ψευδογνώσεών της.

»Ανθρωποι -που η κοινωνία, το κράτος και οι ψυχίατροι είχαν καταδικάσει σε συνθήκες βάρβαρου και ασφυκτικού εγκλεισμού επί 50 χρόνια- κατάφεραν να επανενταχθούν και να ζουν αυτόνομα. Η τρέλα δεν είναι απλώς μια αρρώστια. Είναι μια συνθήκη οδύνης, αλλά και ένας εναλλακτικός λόγος, που θα πρέπει να ακουστεί και να κατανοηθεί το νόημά του. Είναι και μια άλλη ανάγνωση ενός κόσμου άρρωστου από την πολλή "κανονικότητα"».

Οράματα ελευθερίας στους τοίχους του Κέντρου των Αγίων Αναργύρων, ενός από τα δεκάδες ιδρύματα που παλεύουν καθημερινά με την αδιαφορία.

Διαβάστε :

Erving Goffman,

«Ασυλα. Δοκίμια για την κοινωνική κατάσταση των ασθενών του ψυχιατρείου και άλλων τροφίμων», μτφρ. Ξενοφών Κομνηνός, εκδ. Ευρύαλος

Η περιήγηση του Γκόφμαν στο εσωτερικό του κόσμου των τρελών θέτει ένα τεράστιο ερώτημα. Διότι, μελετώντας τα ψυχιατρικά ιδρύματα, τελικά ανακαλύπτει κανείς ότι η τρέλα και η «αντικανονική συμπεριφορά» που αποδίδεται στον ασθενή είναι κατά πολύ προϊόν -όχι της αρρώστιας του, αλλά- της κοινωνικής απόστασης που χωρίζει τον άρρωστο από αυτόν που τον χαρακτηρίζει έτσι.

Φράνκο Μπαζάλια,

«Εναλλακτική ψυχιατρική ενάντια στην απαισιοδοξία της λογικής - Για την αισιοδοξία της πράξης», επιμέλεια Φράνκα Ονγκαρο Μπαζάλια, Μαρία Γκράτσια Τζανικέντα, πρόλογος-μετάφραση Γιώργος Αστρινάκης, εκδόσεις Καστανιώτη

Ο ιταλός ριζοσπάστης ψυχίατρος ασκεί κριτική που δεν εξαντλείται μόνο στον ψυχιατρικό, αλλά και σε άλλους κοινωνικούς θεσμούς, όπως το σχολείο, η οικογένεια, η φυλακή - που και εκεί διακρίνει τις ιδρυματικές διαδικασίες ως προοίμιο υποταγής, αποπροσωποποίησης και, τελικά, αρρώστιας του κοινωνικού σώματος στη δεδομένη τάξη πραγμάτων, στην παραγωγική διαδικασία, στο κέρδος και στην αλλοτρίωση.

Φράνκο Μπαζάλια,

«Οι θεσμοί της βίας», εκδ. «Τετράδια Ψυχιατρικής»

Δέκα κείμενα που περιγράφουν το όραμα για μια «απελευθερωτική ψυχιατρική», η οποία αμφισβητεί τον κατεστημένο ψυχιατρικό θεσμό.

Χάρης Ασημόπουλος,

«Η καθημερινή ζωή στο ψυχιατρείο. Μορφές ιδρυματισμού και ιδρυματικής κακοποίησης», εκδ. Καστανιώτη

Το βιβλίο αναφέρεται στη ζωή στο ψυχιατρείο, στον ψυχιατρικό ιδρυματισμό και στην ψυχιατρική ιδρυματική κακοποίηση. Στις σελίδες του περιγράφεται ο κόσμος της καθημερινής ζωής εβδομήντα οκτώ ανδρών κλεισμένων στην πτέρυγα ενός ψυχιατρείου της Ελλάδας.

Μισέλ Φουκό,

«Η ιστορία της τρέλας», μτφρ. Φραγκ. Αμπατζοπούλου, εκδ. Ηριδανός

Η αναζήτηση του σημείου μηδέν της ιστορίας της τρέλας.

ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ

Τι μας είπε το κράτος

Η μεταρρύθμιση στον τρόπο παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας προχωρά με ικανοποιητικούς ρυθμούς, παρά τα μεγάλα και δυσεπίλυτα προβλήματα που εμπεριέχουν τέτοιου είδους μεταρρυθμίσεις.

Το υπουργείο Υγείας μέσα από ένα πλήρες θεσμικό πλαίσιο αναθέτει σε κρατικές υπηρεσίες και σε αστικές μη κερδοσκοπικές εταιρείες τη σύσταση και λειτουργία στεγαστικών δομών, αξιολογώντας τις επιστημονικές και λειτουργικές προϋποθέσεις για την ανάπτυξη τέτοιων δράσεων. Ο έλεγχος της σύνθεσης των εταιρικών σχημάτων των αστικών μη κερδοσκοπικών εταιρειών είναι πολύ σημαντικός, αλλά σε κάθε περίπτωση δεν είναι δυνατόν να τεθούν επαγγελματικά κριτήρια σε δραστηριότητες της κοινωνίας των πολιτών, που έχει την ευαισθησία και εκφράζει την ανάγκη να μετέχει σε συλλογικές εκφράσεις υποστήριξης ατόμων που απειλούνται από -ή βιώνουν- κοινωνικό αποκλεισμό. Στο βαθμό που τηρούνται διαχρονικά με συγκεκριμένες διαδικασίες ελέγχου τα επιστημονικά και διαχειριστικά κριτήρια που θέτει το υπουργείο στους φορείς αυτούς (κρατικούς ή μη κρατικούς), δεν υφίσταται κανένα πρόβλημα. Τα προβλήματα δημιουργήθηκαν από την ανυπαρξία ελέγχων που εμείς είμαστε αποφασισμένοι να επιβάλουμε. Ελεγχοι θα γίνονται συστηματικά, εργαλεία υπάρχουν και θα τα βελτιώσουμε και, όπου χρειάζεται, οι υπηρεσίες του υπουργείου θα παρεμβαίνουν αποτελεσματικά. Τα τελευταία χρόνια υπήρχαν αρκετά προβλήματα με τη χρηματοδότηση των μονάδων ψυχικής υγείας που λειτουργούν υπό τη διοικητική και επιστημονική ευθύνη σωματείων και αστικών μη κερδοσκοπικών εταιρειών. Τα προβλήματα αυτά αφορούσαν κυρίως καθυστερήσεις στη χρηματοδότηση, που ορισμένες φορές ήταν για σημαντικό χρονικό διάστημα, και αποτέλεσαν μία από τις σοβαρότερες αιτίες που έφεραν τη χώρα μας στη δυσμενή θέση της «επιτήρησης» στην ψυχιατρική μεταρρύθμιση από την πλευρά της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που χρηματοδοτεί ένα τμήμα των δραστηριοτήτων αυτών.

Τα προβλήματα αυτά κληροδοτήθηκαν στη νέα κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ.Από τη στιγμή που αναλάβαμε, κάναμε ό,τι ήταν ανθρωπίνως δυνατόν για να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά τα ελλείμματα στη χρηματοδότηση του συστήματος ψυχιατρικής φροντίδας και καταφέραμε αρκετά σε ελάχιστες ημέρες. Με αποτελεσματικούς χειρισμούς σε επίπεδο εξασφάλισης αναγκαίων οικονομικών πόρων, σε επίπεδο εξορθολογισμού των δαπανών, αλλά και σε επίπεδο διοίκησης και εμβάθυνσης των στόχων της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης. Πολιτική του υπουργείου είναι η διασφάλιση αυτής της ποιότητας στη λειτουργία των δομών και η συνεχής βελτίωσή της. Με τα κατάλληλα διοικητικά, θεσμικά και οικονομικά μέτρα, οι δομές της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης και του προγράμματος «Ψυχαργώς» όχι μόνο δεν πρόκειται να κλείσουν, αλλά αντίθετα θα επεκτείνονται και διαρκώς θα βελτιώνονται.

Φώφη Γεννηματά, υφυπουργός Υγείας & Κοινωνικής Αλληλεγγύης

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΤΟΥ Σ.Ε.Κ.Υ.Ι.Φ.

ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΙΔΙΩΤΙΚΩΝ ΦΟΡΕΩΝ (Σ.Ε.Κ.Υ.Ι.Φ.)

ΠΡΑΞΙΤΕΛΟΥΣ 31 – Τ.Κ. 105 60 ΑΘΗΝΑ FAX-( 210 32 31 832, 6984-830630

e-mail: social_somatio@yahoo.gr

ΑΘΗΝΑ 7/12/2009

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Στις 3/9 η διοίκηση της εταιρίας «Ίρις» ενημέρωσε τους εργαζομένους ότι το Υπουργείο Υγείας με υπουργική απόφαση ανακαλεί τις άδειες ίδρυσης και λειτουργίας των δομών από την εν λόγω διοίκηση και η διαχείρισή τους περνάει προσωρινά στο ΨΝΑ και στο ΨΝ Τρίπολης έως ότου προκηρυχτεί διαγωνισμός και τις δομές του «Ίρις» πάρει άλλη «μη κερδοσκοπική» εταιρία. Ταυτόχρονα, ο αριθμός των εργαζομένων καθώς και τα δικαιώματά τους παραμένουν ως έχουν. Ο λόγος αυτής της ενέργειας ήταν το πόρισμα ελέγχου, που φανέρωνε οικονομικές ατασθαλίες και λόγω αυτών των ατασθαλιών οι συνάδελφοι της εταιρίας δεν έχουν λάβει 3 μισθούς του 2008!!!

Από τότε μέχρι σήμερα Υπουργείο Υγείας και πρόεδρος της Εταιρείας δοκιμάζουν τα νεύρα των εργαζομένων. Την Δευτέρα 16 Νοέμβρη το Σωματείο Εργαζομένων στις Κοινωνικές Υπηρεσίες Ιδιωτικών Φορέων έκανε παράσταση διαμαρτυρίας στο Υπουργείο και απαίτησε συνάντηση στην οποία το Υπουργείο αρνήθηκε να πάρει θέση ζητώντας πίστωση χρόνου από τους ήδη πιεσμένους εργαζόμενους.

Από τότε ακολούθησε η ήδη γνωστή τακτική της ηγεσίας του Υπουργείου αλλά και της Εταιρείας, το παιχνίδι του εμπαιγμού. Σήμερα 07/12 το Σ.Ε.Κ.Υ.Ι.Φ είχε προκηρύξει απεργία και παράσταση διαμαρτυρίας όπου εκπρόσωποι των εργαζομένων συναντήθηκαν με τον κ.Αποστολόπουλο, διευθυντή της υφυπουργού υγείας. Η απάντηση του Υπουργείου στην αντιπροσωπεία των εργαζομένων ήταν η αναμενόμενη. Η άδεια λειτουργίας της Δομής επανέρχεται στην πάλαι ποτέ διοίκηση του Κούτα ενώ ακολούθησε δέσμευση για την απόδοση των δεδουλευμένων μας για τους μήνες από Αύγουστο μέχρι Νοέμβριο και για το Δώρο Χριστουγέννων. Ενώ για τα χρωστούμενα του έτους 2008 το Υπουργείο συνέστησε στους εργαζόμενους να κινηθούν δικαστικά εναντίον του Κούτα γιατί η πολιτική ηγεσία δεν αναλαμβάνει καμία ευθύνη.

Η απάντηση των εργαζομένων αλλά και του ΣΕΚΥΙΦ είναι ΑΓΩΝΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ. Δεν θα πληρώσουμε εμείς τα σπασμένα!!!! Στο οξύμωρο σχήμα απλήρωτοι εργαζόμενοι αναλαμβάνουν τα δικαστικά έξοδα εκ μέρους ενός Υπουργείου που αδυνατεί να κινηθεί ποινικά εναντίον των αφερέγγυων συνεργατών του δηλώνουμε:

ΟΙ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΜΑΣ ΘΑ ΣΥΝΕΧΙΣΤΟΥΝ.

Ως εδώ: Είμαστε Εργάτες και όχι Συνεργάτες

Απαιτούμε:

· Άμεση Καταβολή των Δεδουλευμένων μας

· Διατήρηση ΌΛΩΝ των θέσεων εργασίας-καμία αλλαγή στη σύνθεση προσωπικού-

διατήρηση ΌΛΩΝ των δικαιωμάτων

· Αυξήσεις μισθών-επίδομα ανθυγεινούς εργασίας-συμβάσεις αορίστου χρόνου

σ'όλο το προσωπικό- υπογραφή κλαδικής συλλογικής σύμβασης.

· Δημόσια Δωρεάν Ψυχική Υγεία

· Κρατικοποίηση των δομών με εργατικό έλεγχο της διοίκησης

Τη στιγμή της πληρωμής είδαν ότι τα λεφτά είχαν κάνει φτερά

(Μια ιστορία της ελληνικής ψυχιατρικής μεταρρύθμισης...)

Είναι γνωστό ότι το σύστημα της ψυχικής υγείας στην Ελλάδα στερείται κοινοτικής φροντίδας, έχει ελάχιστα, σε σχέση με τα ανάγκες, Κέντρα Ψυχικής Υγείας (ΚΨΥ) και ως εκ τούτου, η λεγόμενη «ψυχιατρική μεταρρύθμιση» κρίνεται άλλοτε ως «ανεπαρκής», άλλοτε ως «στρεβλή» και άλλοτε ως «απορρύθμιση».

Το ζήτημα, που διαχρονικά επανέρχεται, είναι η αγεφύρωτη διάσταση (που ολοένα μεγαλώνει) ανάμεσα στις διακηρύξεις και τις πρακτικές (τις πολιτικές, επί του προκειμένου, αλλά και τις θεραπευτικές).

Ας δούμε μια χαρακτηριστική ιστορία.

Το 1988 δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως η σύσταση, μεταξύ άλλων, δύο ΚΨΥ για τις περιοχές της Αθήνας και των Αγίων Αναργύρων, ως αποκεντρωμένων μονάδων του ΨΝΑ. Χρειάστηκε να περάσουν 18 χρόνια, μέχρι το 2006, όταν αποφασίστηκε να αγοραστούν δυο κτίρια, με χρηματοδότηση μέσω του Γ΄ ΚΠΣ, για τις ανάγκες των δύο ΚΨΥ, στην περιοχή της Αθήνας και στην περιοχή των Αγίων Αναργύρων.

Μάλιστα, η πολυκλαδική θεραπευτική ομάδα του ΨΝΑ, που θα αναλάμβανε την ίδρυση και λειτουργία του ΚΨΥ Αγίων Αναργύρων, γνωρίζοντας το χρονοβόρο αυτών των διαδικασιών, πρότεινε (και έγινε δεκτό) ν΄ αρχίσει άμεσα η λειτουργία του ΚΨΥ σε ένα μικρό κτίριο που είχε ενοικιαστεί γα άλλη χρήση. Ετσι, από τα τέλη του 2006 λειτουργεί το ΚΨΥ των Αγίων Αναργύρων (απαντώντας στις ανάγκες του πληθυσμού, πλην του ομώνυμου Δήμου, και αυτών της Ν. Φιλαδέλφειας, της Ν. Χαλκηδόνας και της Μεταμόρφωσης).

Φέτος (τρία χρόνια μετά την απόφαση ν΄ αγοραστούν τα κτίρια), προς τα τέλη της Ανοιξης, εδέησε να ολοκληρωθεί ο δημόσιος διαγωνισμός για την αγορά των κτιρίων για τα δύο ΚΨΥ (αξίας 8 εκ ευρώ για το κτίριο της Αθήνας και 6 εκ. ευρώ για αυτό των Αγίων Αναργύρων).

Υπήρχε μια βιασύνη το τελευταίο διάστημα, λίγο πριν και κυρίως μετά τους διαγωνισμούς, για την κατά το δυνατόν πιο ταχεία ολοκλήρωση των διαδικασιών προκειμένου να μη χαθούν οι κοινοτικοί πόροι (στις 15 Νοέμβρη έπρεπε να έχουν λήξει όλα, να έχουν παραληφθεί τα κτίρια, να γίνουν τα συμβόλαια, να κλείσουν οι λογαριασμοί με το Γ΄ ΚΠΣ - που παρατεινόταν ήδη για τρία χρόνια από το τα τέλη του 2006, που ήταν η κανονική του λήξη).

Υπήρχε η υποχρέωση για τον πωλητή του κάθε κτιρίου να το διαμορφώσει εσωτερικά σύμφωνα με τις προδιαγραφές ενός ΚΨΥ και να ενσωματώσει την αξία των διαρρυθμίσεων στην τελική τιμή (8 και 6 εκ. ευρώ), έτσι ώστε το ΨΝΑ να παραλάβει δύο έτοιμα ΚΨΥ.

Τα λεφτά ήταν εκεί και περίμεναν. Βιαστείτε, έλεγαν, να προλάβουμε τις προθεσμίες, Θα προλάβουμε, δεν θα προλάβουμε; Αυτή ήταν η αγωνία.

Το κτίριο για το ΚΨΥ των Αγίων Αναργύρων (στον όμορο Δήμο της Ν. Φιλαδέλφειας) ετοιμάστηκε και ήδη από τα τέλη του Σεπτέμβρη ήταν ουσιαστικά έτοιμο. Ηρθαν, όμως, οι εκλογές και οι διαδικασίες πήγαν πίσω. Εγιναν και τα λεγόμενα «τελειώματα» στο κτίριο και ήρθε η εύλογη ώρα της παράδοσής του και των συμβολαίων. Επομένως και της καταβολής του αντιτίμου από τον αγοραστή, δηλαδή, το κράτος.

Η υπογραφή των συμβολαίων είχε οριστεί για τις 13 Νοέμβρη.

Εδώ, όμως, αποκαλύπτεται ότι λεφτά δεν υπάρχουν. Εχουν, κατά το κοινώς λεγόμενο, «φαγωθεί», άγνωστο πώς. «Χάθηκαν» από το Υπουργείο Εθνικής

Οικονομίας.

Κάποια μαύρη προεκλογική τρύπα;

Μια ακόμα έκφραση της ακήρυκτης ακόμα, αλλά υπαρκτής, κρατικής χρεοκοπίας; Χαμός και πανικός. Ο ιδιοκτήτης έχει διαμορφώσει το κτίριο, έχει ξοδέψει πολύ χρήμα γι΄ αυτή τη διαμόρφωση (πιθανό να το έκανε και με δανεικά ελπίζοντας να πληρωθεί έγκαιρα για να τα ξεπληρώσει).

Αλλά λεφτά δεν υπάρχουν!!!

Η νέα Υπουργός Υγείας, που έσπευσε να ματαιώσει την υπογραφή των συμβολαίων, πρέπει να δώσει απάντηση ανοιχτά και δημόσια. Τι πρόκειται να γίνει με το κτίριο του ΚΨΥ Αγίων Αγίων Αναργύρων/Ν. Φιλαδέλφειας (όπως και με αυτό της Αθήνας); Λέχθηκε ότι θα τα εντάξουν στο ΕΣΠΑ. Αυτό σημαίνει πολύμηνη καθυστέρηση. Τι θα κάνει η Υπουργός ώστε να μην υπάρξει αυτή η καθυστέρηση;

Ας μην ξεχνάμε ότι όλες οι διαδοχικές κυβερνήσεις κρατούσαν στα χαρτιά για πολλά χρόνια τα εν λόγω ΚΨΥ. Πόση αναμονή προβλέπεται ακόμα;

Το κυριότερο, όμως, είναι το εξής : τα κτιριακά αυτά προγράμματα προβλέπουν ελληνική συμμετοχή στην χρηματοδότηση κατά 80% (σε αντίθεση με άλλα, όπου η ελληνική συμμετοχή είναι 25%). Η Κοινοτική συμμετοχή είναι το 80% του υπολειπόμενου 20% του συνολικού κόστους, το 20% του οποίου (δηλαδή, του υπολειπόμενου 20%) είναι πάλι ελληνική υποχρέωση. Μιλάμε, δηλαδή, για 1.2 εκ ευρώ κοινοτικής συμμετοχής, ενώ η ελληνική συμμετοχή είναι τα υπόλοιπα 4.8 εκ. ευρώ. (Αντίστοιχα είναι τα ποσά και για το άλλο ΚΨΥ, της Αθήνας).

Και εδώ είναι ακριβώς η ανησυχία: στο ότι πρέπει η ελληνική κυβέρνηση να διαθέσει αυτά τα ποσά από τον κρατικό προϋπολογισμό – αυτόν που περιέχει τις πιο δραστικές περικοπές των τελευταίων δεκαετιών.

Τι θα κάνουν ; Ποιος νοιάζεται για μια Ψυχική Υγεία τελείως στερημένη από κοινοτικές υπηρεσίες;

Κι΄ ακόμα : Ποιος νοιάζεται για μια Ψυχική Υγεία που εξακολουθεί να κυριαρχείται ασφυκτικά από το «μοντέλο» του εγκλεισμού;

Μνημείο υποκρισίας και ανευθυνότητας η απόλυση των stage από το Δημόσιο

Η απόφαση της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ να απολύσει τους εργαζόμενους με το stage στο όνομα της «σωτηρίας» των νέων (προφανώς, μεταξύ αυτών, και των ίδιων των απολυόμενων) από μια «τριτοκοσμικού» τύπου (ανασφάλιστη και κακοπληρωμένη) εργασία, αποτελεί μνημείο υποκρισίας - την «πράσινη» απάντηση στην «γαλάζια» υποκρισία της προηγούμενης περιόδου, όταν προσελάμβαναν, με το stage, χιλιάδες νέους και νέες,: στον ιδιωτικό τομέα για «τζάμπα» εργατικά χέρια στους εργοδότες και στον δημόσιο για κάλυψη «πάγιων και διαρκών αναγκών», προκειμένου ν΄ αποφύγουν την πρόσληψη σε μόνιμες θέσεις εργασίας.

Ότι επρόκειτο για «γαλάζια» κυκλώματα, μέσα από τα οποία γίνονταν αυτές οι προσλήψεις, δεν αλλάζει σε κάτι την ουσία των πραγμάτων. Όχι μόνο γιατί παλιότερα είχαμε τα «πράσινα» κυκλώματα για διορισμούς (και σύντομα θα τα ξαναδούμε), αλλά, γιατί το «γαλάζιο», ή το «πράσινο», δεν είναι αυτό που προσδιορίζει την συνθήκη του άνεργου, δεδομένου ότι δεν χρειάζεται, σ΄ αυτή τη χώρα (λίκνο των πελατειακών σχέσεων), να είσαι πράσινος ή γαλάζιος για να βάλεις «μέσον» (του ενός ή του άλλου χρώματος) για να βρεις μια θέση. Ας μην απαξιώνουμε μ΄ αυτό τον εύκολο, δημαγωγικό τρόπο όλα αυτά τα παιδιά.

Γιατί δεν πρέπει να υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι, στην συντριπτική τους πλειονότητα, οι εργαζόμενοι με τα stage στο Δημόσιο προσλήφθηκαν για να καλύψουν «πάγιες και διαρκείς ανάγκες». Στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής εργάζονται 46 με το stage, στο νοσηλευτικό κλάδο, στην κοινωνική και στην διοικητική υπηρεσία. Αν σκεφτεί κανείς ότι υπάρχουν, στο ΨΝΑ, πάνω από 800 κενές οργανικές θέσεις, εκ των οποίων 400 νοσηλευτών, καταλαβαίνει γιατί το επίπεδο παροχής υπηρεσιών, για το πούμε επιεικώς, «δεν καταφέρνει να είναι αυτό που θα έπρεπε να είναι» και γιατί το νοσοκομείο βρίσκεται στα όρια της ασφαλούς λειτουργίας. Αυτό, φυσικά, δεν ισχύει μόνο για το ΨΝΑ, αλλά για όλο το χώρο της υγείας.

Η απόλυση των εργαζόμενων με το stage όχι μόνο θα δημιουργήσει τεράστια κενά στην φροντίδα από ποσοτική άποψη, αλλά και από ποιοτική: οι εργαζόμενοι με το stage (νοσηλεύτριες, επισκέπτριες υγείας, κοινωνικές λειτουργοί κλπ) έχουν εγκαθιδρύσει θεραπευτικές σχέσεις με τους ασθενείς, τους οποίους φροντίζουν, σχέσεις που αποτελούν αναντικατάστατο κεφάλαιο για την ανάρρωσή τους. Είναι απαράδεκτο, στις μέρες μας, ν΄ απομακρύνονται, βάναυσα, θεραπευτές από τους θεραπευομένους τους (κι ας μη μας μιλήσει κανείς για προσλήψεις που θα γίνουν).

Είναι γι΄ αυτό το λόγο που μετά την πρώτη φάση του «Ψυχαργώς» (1999-2001), όταν οι προσλήψεις που γίνονταν στο Δημόσιο ήταν ορισμένου χρόνου, αποφασίστηκε, στη δεύτερη φάση, όλες οι προσλήψεις να γίνονται σε μόνιμες θέσεις (ενώ και οι προσλήψεις της πρώτης φάσης έγιναν αορίστου χρόνου). Το ότι η Νέα Δημοκρατία καταστρατήγησε αυτή την απόφαση και έκανε προσλήψεις με το stage δεν δείχνει παρά την ανευθυνότητα της εξουσίας. Αυτή την ανευθυνότητα αποφασίζουν τώρα οι κυβερνώντες να την πληρώσουν, όχι μόνο οι εργαζόμενοι που απολύονται, αλλά και τα αιώνια θύματα της κρατικής αναλγησίας, οι ασθενείς.

Να καταργηθεί άμεσα το εργασιακό καθεστώς του stage. Αλλά όσοι δεν είχαν άλλη επιλογή και εξαναγκάστηκαν, προκειμένου ν΄ αποφύγουν την ανεργία, να εργαστούν μέχρι τώρα μ΄ αυτό το καθεστώς, πρέπει, εδώ και τώρα, να μονιμοποιηθούν.